روشی برای شناسایی و حل مسائل از طریق ایده‌پردازی است. این ابزار توسط پروفسور کائورو ایشیکاوا[1] از دانشگاه توکیو در سال 1960 با هدف قاعده مند کردن فرایند کنترل کیفیت طراحی شد. هدف اصلی این شیوه، شناسایی و تهیه فهرستی از تمامی علل احتمالی بروز مساله مورد نظر است. این روش در درجه اول یک تکنیک گروهی شناسایی مساله است اما توسط افراد به تنهایی نیز قابل استفاده است. دلیل نام‌گذاری این فرایند به «استخوان ماهی» روش منحصر به فرد جمع آوری اطلاعات است که به صورت بصری مرتب می‌شود و زمانی که مساله و علل آن ثبت می شود، نموداری تشکیل می شود که شبیه به اسکلت ماهی است (دیل[2] و همکاران، 2007).

این روش را می‌توان طی بیش از یک جلسه، با استفاده از رویکرد بارش افکار پیگیری کرد. مراحل استفاده از این ابزار به‌صورت زیر است:

  1. شناسایی و تعریف مساله و نوشتن آن در سمت راست برگه کاغذ
  2. ترسیم یک خط مستقیم شبیه به ستون فقرات ماهی به سمت چپ
  3. ترسیم عوامل اصلی یا تیغه‌های اصلی ماهی با زاویه 45 درجه نسبت به خط ستون فقرات
  4. بررسی هر یک از عوامل اصلی از طریق بارش افکار
  5. در صورت لزوم، ترسیم علل یا شاخه های اضافی برای تحلیل بیشتر هر عامل اصلی
  6. درج علل دارای حداقل پیچیدگی با کمترین فاصله نسبت به سر ماهی و علل دارای بیشترین پیچیدگی در قسمت دم ماهی
  7. تجزیه و تحلیل عوامل اصلی و علل پس از تکمیل نمودار به منظور تعیین مساله یا مسائل واقعی نیازمند به ارایه راه حل.


[1] - Ishikawa, Kaoru

[2] - Dale